Niektóre bariery w architekturze są widoczne, a inne nie, niemniej wszystkie kształtują sposób, w jaki każdy z nas wchodzi w interakcje ze światem i sobą nawzajem.
W tym artykule zostaną omówione następujące zagadnienia:
- Ewolucja projektowania jako sposobu na przełamywanie barier
- Postrzeganie barier z perspektywy społecznej
- Wpływ projektowania na interakcje międzyludzkie
- Bariery intelektualne i kulturowe w projektowaniu
- Bariery w nauce i technologii
- Praktyczne wskazówki dla projektantów w przezwyciężaniu tych wyzwań
Ludzie doświadczają tych barier w architekturze w różny sposób, co zależy od ich tożsamości, doświadczeń życiowych i tła społecznego.
W ostatniej dekadzie zasady różnorodności, równości i inkluzywności (DEI czyli Diversity, Equity, Inclusion) stały się kluczowym narzędziem do ponownego przemyślenia, jak projektowanie architektoniczne może pomagać w eliminowaniu barier oraz tworzeniu bardziej integrujących przestrzeni.
Niektóre bariery w architekturze są fizyczne, jak schody uniemożliwiające poruszanie się osobom na wózkach inwalidzkich. Inne mają charakter społeczny, kulturowy lub psychologiczny.
Ewolucja projektowania jako narzędzia przełamywania barier
Projektowanie od zawsze było związane z rozwiązywaniem ludzkich problemów. W przeszłości ludzie pierwotni ostrzyli kamienie do polowania, a następnie dodawali rękojeści, aby narzędzia były bardziej efektywne. W tym sensie projektowanie zawsze pomagało usuwać bariery utrudniające przetrwanie i dobrostan.
Jednak w miarę rozwoju społeczeństw bariery te stawały się coraz bardziej złożone. Miały znaczenie społeczne, kulturowe i instytucjonalne.
Dziś projektowanie musi uwzględniać nie tylko ograniczenia fizyczne, ale także to, jak bariery manifestują się w skomplikowanych krajobrazach społecznych. Gdy projektanci tworzą przestrzenie, nie biorąc pod uwagę potrzeb społeczności marginalizowanych, mogą nieświadomie wzmacniać istniejące nierówności. Dobrym przykładem jest sposób, w jaki nowoczesne miasta często faworyzują transport samochodowy, marginalizując osoby korzystające z transportu publicznego, co dotyka społeczności o niższych dochodach lub tych, którzy na przykład dbają o ekologię.
Postrzeganie barier w architekturze z perspektywy społecznej
Dostęp fizyczny to zaledwie początek. Projektowanie musi również uwzględniać mniej widoczne bariery w architekturze, które sprawiają, że poszczególne grupy mogą czuć się wykluczone. Ramy DEI wymagają ciągłego rozważania, nad tym, co dla jednej osoby jest drobną niedogodnością, dla innej może być przeszkodą nie do pokonania. Na przykład wąskie drzwi mogą być niewielkim utrudnieniem dla jednych, ale dla osoby na wózku inwalidzkim stanowią poważne zagrożenie, zwłaszcza w sytuacji awaryjnej.
Tu pojawia się koncepcja uniwersalnego projektowania, wywodząca się z ruchu na rzecz praw osób z niepełnosprawnościami. Uniwersalne projektowanie polega na tworzeniu przestrzeni i produktów, które mogą być używane przez każdego, niezależnie od wieku, sprawności czy pochodzenia. Jest to odejście od projektowania „dostępnego”, które dostosowuje przestrzeń do specyficznych potrzeb, na rzecz środowisk, w których nikt nie jest wykluczony. Przykładem są obniżone krawężniki, które pierwotnie projektowano z myślą o osobach na wózkach, ale korzystają z nich także osoby starsze z chodzikami, rodzice z wózkami dziecięcymi czy rowerzyści.
Wpływ projektowania na interakcje międzyludzkie
Projektowanie wpływa nie tylko na to, jak poruszamy się w przestrzeni, ale także na to, jak wchodzimy w interakcje z innymi ludźmi. Dobre projektowanie sprzyja budowaniu więzi społecznych, podczas gdy złe projektowanie je utrudnia. Na przykład w dzielnicach nastawionych na ruch samochodowy ludzie żyją w izolacji społecznej i psychologicznej. Brak interakcji może pogłębiać podziały społeczne lub sprawiać, że grupy marginalizowane czują się jeszcze bardziej wykluczone.
Badania Jana Gehla, duńskiego projektanta urbanistycznego, pokazują, że elementy takie jak ławki, szerokie chodniki i zieleń sprzyjają spontanicznym rozmowom i budują poczucie wspólnoty. Takie podejście staje się szczególnie ważne dla grup wykluczonych, które w przestrzeniach publicznych często czują się niechciane.
Bariery w architekturze – intelektualne i kulturowe
Poza barierami w przestrzeniach fizycznych, istnieją także bariery intelektualne i kulturowe. Projektowanie, które nie uwzględnia różnorodnych doświadczeń ludzi, może wykluczać całe grupy z życia kulturalnego czy intelektualnego. Przykładem może być biblioteka, która nie posiada zasobów książek w wielu językach czy technologii adaptacyjnych dla osób niedowidzących, co wyklucza czytelników nieznających języków obcych lub osoby z niepełnosprawnościami.
Ramy DEI zachęcają projektantów do wyeliminowania barier w architekturze, umożliwiając stworzenie bardziej inkluzywnego krajobrazu kulturowego i intelektualnego.
Bariery w architekturze – naukowe i technologiczne
Nauka i technologia również nie są wolne od barier. Tradycyjnie były to dziedziny ekskluzywne, a nie inkluzywne. Jedną z inicjatyw mających na celu rozwiązanie tych nierówności jest rosnący nacisk na inkluzywne projektowanie technologii. Na przykład zestaw narzędzi Inclusive Design Toolkit firmy Microsoft zachęca programistów do tworzenia technologii dostępnych dla użytkowników o różnorodnych potrzebach.
Praktyczne wskazówki dla projektantów
- Zrozum różnorodne doświadczenia użytkowników. Przeprowadzaj wywiady, twórz persony uwzględniające różne tożsamości i testuj rozwiązania z różnorodnymi użytkownikami.
- Stosuj zasady uniwersalnego projektowania. Twórz przestrzenie dostępne dla wszystkich, aby nikt nie czuł się wykluczony.
- Przeanalizuj normy społeczne w przestrzeni. Na przykład toalety neutralne płciowo mogą uczynić miejsca publiczne bardziej przyjaznymi dla osób transpłciowych i niebinarnych.
- Uwzględnij różnorodne głosy w procesie projektowym. Zaangażowanie użytkowników jako współtwórców pomaga uniknąć niezamierzonych nierówności.
- Opieraj się na badaniach i dowodach. Poznaj różne doświadczenia grup społecznych, aby projektować przestrzenie lepiej odpowiadające ich potrzebom.
Projektowanie inkluzywne to szansa na lepszą przyszłość
Projektowanie to nie tylko tworzenie funkcjonalnych czy estetycznych przestrzeni. To także zrozumienie, jak ludzie poruszają się po świecie i zapewnienie, by te przestrzenie wspierały ich, zamiast wykluczać. Przyjęcie podejścia opartego na zasadach DEI daje projektantom możliwość kształtowania przyszłości, w której bariery nie ograniczają ludzkiego potencjału, lecz tworzą nowe możliwości dla łączenia ludzi i wspólnego rozwoju.
